بازتعریف گاهنگاری تاق کوچک تاقبستان کرمانشاه: پیشگامی شاپور دوم در انتقال هنر صخرهنگاری ساسانی از سرزمین پارس به ماد قدیم
اطلاعات این مقاله توسط دبیرخانه ثبت شده است و نویسندگان میتوانند اصلاحات احتمالی را به دبیرخانه اعلام کنند.
این مقاله بهصورت کامل در مجموعه مقالات کنفرانس پذیرفته و منتشر شده است. در این صفحه فقط چکیده و اطلاعات کتابشناختی آن ارائه میشود.
چکیده فارسی
نقشبرجستۀ دیواره انتهایی تاق کوچک تاقبستان کرمانشاه، دو پیکره شاهانه را همراه با کتیبههایی به نام شاپور دوم و شاپور سوم ساسانی نشان میدهد. بیشتر پژوهشگران، زمان ساخت این اثر را به دوران پادشاهی شاپور سوم نسبت میدهند. پژوهش حاضر با تکیه بر مشاهدات مکرر میدانی، بهرهگیری از تصاویر و فتوگرامتریهای دقیق انجامشده در دهههای اخیر و تحلیل تطبیقی سکهشناختی، این گاهنگاری رایج را مورد بازنگری قرار میدهد. تاج پیکرۀ سمت چپ که کتیبهاش آن را شاپور سوم معرفی میکند، با تاج شاپور سوم بر سکههای رسمی او تطابق ندارد و این تفاوت نمیتواند ناشی از آسیبدیدگی نقشبرجسته در گذر زمان باشد. از سوی دیگر، شاپور دوم در تاق کوچک با مؤلفههای متعارف یک پادشاه زنده از جمله مسلح به شمشیر و خنجر و با موی پوشیده در کوریمبوس تاج بازنمایی شده در حالی که در نقشبرجسته دیهیمستانی مجاور تاق، پیکرۀ منتسب به او به شکل فَرَوَهرش یعنی بدون سلاح، با موی باز و با جامهای مشابه ایزد مهر، حجاری شده است. نگارنده این تفاوت را نشانهای از تمایز میان بازنمایی زمینی و مینوی شخصیت میداند. بر اساس شواهد حاضر، این احتمال مطرح میشود که تاق کوچک در اواخر دوران شاپور دوم و با هدف تثبیت جایگاه جانشینی شاپور سوم حجاری شده باشد و کتیبه شاپور سوم که در آن به عنوان «پادشاه» ایران و انیران معرفی شده، در مرحلهای متأخرتر (احتمالاً در دوران سلطنت او) به اثر افزوده شده باشد. این بازنگری همچنین نشان میدهد که سنتشکنی در انتقال هنر صخرهای ساسانی از پارس (فارس) به ماد قدیم (کرمانشاه) – که پیشتر به اردشیر دوم نسبت داده میشد – در واقع با شاپور دوم و ساخت تاق کوچک آغاز شده است. بنابراین توالی زمانی آثار نخستین ساسانی در محوطه تاریخی تاقبستان نیازمند اصلاح اساسی است. واژههاي كليدي: تاقبستان، تاق کوچک، شاپور سوم، گونهشناسی تاج، گاهنگاری ساسانی، سنتشکنی هنر صخرهنگاری 1 - مقدمه مجموعۀ فرهنگی- تاریخی تاقبستان در کرمانشاه از مهمترین محوطههای نقشبرجستۀ ساسانی به شمار میرود و از دیرباز در کانون توجه پژوهشگران تاریخ هنر، باستانشناسی و مطالعات ساسانی بوده است. در این محوطه سه عنصر اصلی حجاری شده است: نقش دیهیمستانی اردشیر دوم (TB I)، تاق کوچک با دو پیکرۀ شاپور دوم و شاپور سوم (TB II) و تاق بزرگ متعلق به خسرو پرویز (TB III) (شکل 1). از میان این آثار، تاق کوچک همواره از نظر گاهنگاری و هویتنگاری پیکرهها علیرغم داشتن کتیبه، موضوع بحث بوده است (شکل ۲). شکل 1: عناصر اصلی حجاریشده در محوطه فرهنگی - تاریخی تاقبستان کرمانشاه (نگارنده، 1403) شکل 2: تاق کوچک تاقبستان از منظر روبروی تاق (نگارنده، 1405) در دیوارۀ انتهایی این تاق یا ایوان، دو پیکرۀ شاهانه در حالت تمامرخ حجاری شدهاند که کتیبههای پهلوی ساسانی کنار آنها، به ترتیب از راست به چپ، ایشان را شاپور دوم و شاپور سوم معرفی میکند. بیشتر پژوهشگران این نقش را به دوران پادشاهی شاپور سوم نسبت دادهاند و آن را اثری دانستهاند که برای نمایش تداوم مشروعیت سلطنتی میان پدر و پسر پدید آمده است. با این حال، بررسی دقیقتر نقشبرجسته، پرسشهایی بنیادین را برمیانگیزد که در پژوهشهای پیشین به آنها پاسخ داده نشده است. دو مساله اساسی، گاهنگاری رایج را به چالش میکشد: نخست، تاج پیکرۀ سمت چپ که کتیبه آن را شاپور سوم میخواند، با تاج شاپور سوم بر سکههایش تفاوت اساسی دارد. تاج روی سکههای شاپور سوم از نوع بادبزنی با طاقنماهای تزیینی و فاقد هلال ماه است در حالی که تاج منقوش در تاق کوچک دارای نواری مروارید دوتایی با هلال ماه بر روی آن است. برخی پژوهشگران پیشین این تفاوت را به آسیبدیده بودن سطح سنگ نسبت دادهاند، اما مستندات تصویری و فتوگرامتریهای دقیق در دهههای اخیر نشان میدهد که تاج مذکور به طور کامل سالم است و بر اساس مستندات مرکز اسناد میراث فرهنگی در یکصد سال اخیر نیز هیچگونه مداخله انسانی جهت مرمت یا تغییر در آن رُخ نداده است. دوم، بازنمایی شاپور دوم در تاق کوچک در مقایسه با بازنمایی او در نقشبرجسته مجاور- دیهیم ستانی اردشیر دوم (TB I) - به طور قابل توجهی متفاوت است. در تاق کوچک، شاپور دوم با تمام نشانههای یک پادشاه زنده - مسلح به شمشیر و خنجر، با موی پوشیده در کوریمبوس- ظاهر شده اما در صحنه دیهیمستانی اردشیر دوم که تنها چند متر با تاق کوچک فاصله دارد، شاپور دوم به شکل فَرَوَهر (موجودی مینوی) بازنمایی شده است: بدون سلاح، با موی باز در بالای تاج و با پوشاکی مشابه ایزد مهر در همان نقشبرجسته. اگر هر دو نقش برجسته پس از مرگ شاپور دوم ساخته شده بودند – چنانکه گاهنگاری رایج مدعی است – انتظار میرفت که او در هر دو اثر به یک هیأت (فروهر) دیده شود. این دوگانگی نشان میدهد که تاق کوچک در زمان حیات شاپور دوم حجاری شده است، نه پس از مرگ او. این مقاله در پی آن است که گاهنگاری جدیدی را برای تاق کوچک پیشنهاد دهد. بر اساس یافتههای این پژوهش، نقشهای تاق کوچک در زمان شاپور دوم و به منظور تثبیت ولایتعهدی پسرش شاپور سوم حجاری شدهاند و کتیبهای که شاپور سوم را «پادشاه» ایران و انیران میخواند، در دوره پادشاهی خود او و به صورت الحاقی به اثر افزوده شده است. در ادامه، نخست پیشینۀ پژوهش و نظریات گوناگون درباره تاق کوچک مرور خواهد شد، سپس یافتهها و استدلالهای مقاله به ترتیب ارائه میگردد و در نهایت، نتایج و پیامدهای بازنگری در گاهنگاری آثار تاقبستان بحث خواهد شد.
استناد به این مقاله
رفرنس به مقاله کامل منتشرشده در مجموعه مقالات کنفرانس اشاره دارد، نه فقط چکیده نمایشدادهشده در این صفحه.